Berichten

Column Lodewijk Hoekstra: Bouwen plus biodiversiteit

Het klinkt ietwat tegenstrijdig; bouwen en biodiversiteit. Bouwen gaat over het samenstellen van diverse dode materialen tot één object terwijl biodiversiteit gaat over ecosystemen die vanzelf groeien. De economie floreert op het moment en er moet daarom flink gebouwd worden om te wonen en te werken. Naast de beoogde 75.000 nieuwe woningen per jaar verrijzen nieuwe solarparken, infrastructurele projecten en bedrijfsterreinen als paddestoelen uit de grond. In de praktijk gaat de bouw nu vaak ten koste van bestaand groen en draagt weinig of niets bij aan biodiversiteit terwijl deze nu al zwaar onder druk staat onder toedoen van menselijke activiteiten. Zo hebben we te maken met een ongekende afname van natuur en biodiversiteit. Er wordt geschat dat in Nederland op sommige plekken al 75% van het vliegende insectenleven is verdwenen of zwaar onder druk staat. Het lijkt alsof we moeten kiezen tussen twee noodzakelijke behoeftes: er moet gebouwd worden terwijl we als mens ook sterk afhankelijk zijn van een florerende natuur. Het blijkt in de praktijk lastig om deze totaal verschillende zaken te combineren.
Wie is er nou verantwoordelijk voor natuur als biodiversiteit als die zo belangrijk is voor ons als mens? Het Rijk heeft het natuurbeheer als taak gedelegeerd naar de provincies en de gemeenten. De provincies doen hun best deze taak te vervullen, maar weten vaak niet goed hoe ze hiermee om moeten gaan. Er zijn wel succesvolle projecten zoals ‘Ruimte voor de rivieren’, maar het eigenlijke doel daarvan is het veiliger en bestendiger maken van Nederland. Gemeenten worstelen ook erg met het thema natuur en hebben het bovendien al lastig genoeg met de andere opgaven die er de afgelopen jaren zijn bijgekomen. Denk bijvoorbeeld aan het ‘gasvrij maken’, de circulaire economie en het klimaatadaptief maken van de leefomgeving door middel van diverse stresstesten en alles wat erbij komt kijken. De natuurorganisaties hebben het de afgelopen jaren sterk laten liggen en werken ook niet goed samen. De groenvoorzieners bemoeien zich meer met de opgave in en rondom steden waar ze groen, of wat er van over is, vaak tegen kostprijs dienen aan te brengen. De realiteit is dat natuur en vooral biodiversiteit in Nederland het veelal af moet leggen tegen andere ‘belangrijkere’ thema’s zoals economische belangen, het faciliteren van multinationals en bijvoorbeeld grootschalige landbouw. Met andere woorden, natuur delft vaak het onderspit in Nederland.
Toch is het, ondanks de schijnbare tegenstelling, heel erg goed mogelijk bouwen en biodiversiteit te combineren. Het antwoord is natuurinclusief bouwen; het integreren van elementen aan de buitenkant van gebouwen waar dieren en planten kunnen leven. Door isolatie zijn er steeds minder hoekjes en gaten waar bijvoorbeeld mussen of zwaluwen hun nesten kunnen bouwen. Natuurinclusief bouwen ruimt plek in voor nestgelegenheden, groene gevels of groene daken zodat gebouwen opgaan in het stedelijke ecosysteem.
Dit soort kleine, maar belangrijke aanpassingen in het ontwerp zijn nog niet vanzelfsprekend. Dat kan het wel worden door deze opgave aan te vliegen op projectniveau en ambities en doelstellingen concreet vast te leggen in de uitvraag en het programma van eisen. Hoewel veel gemeenten denken niets voor te mogen schrijven is het wel degelijk mogelijk om zaken als natuur, biodiversiteit en groen met ecologische toegevoegde waarde af te dwingen. Sterker nog, veel projectontwikkelaars zouden hier graag aan bij willen dragen, maar missen duidelijke richtlijnen op dit vlak. Zaak is wel om in te zetten op integrale duurzame gebiedsontwikkeling waarbij alle aspecten van duurzaamheid aan bod komen en deze vervolgens ook middels heldere maatstaven, oftewel KPI’s, vast te leggen. Als duurzaamheid niet meetbaar is, kan er geen borging plaatsvinden van de eerder gestelde ambities en brokkelen eerder gestelde ambities af tot een bedenkelijk niveau. Met name groen en ecologie verworden dan vaak tot de bekende kostenpost en dragen in de praktijk weinig bij aan waarde voor flora en fauna.
Gelukkig zijn veel gemeenten en provincies steeds meer bezig met het zogenaamde ‘meekoppelen’ waarbij men inzet op het combineren van verschillende opgaven en doelstellingen binnen gebiedsontwikkeling. Ook een dergelijke aanpak kan een positieve bijdrage leveren aan het duurzaam vergroenen van de leefomgeving, mits wederom helder geformuleerde KPI’s worden toegepast en nageleefd.
Zo is het dus heel erg goed mogelijk om te komen tot verdichting in steden, infrastructuur en industrieterreinen terwijl die ontwikkelingen meetbaar bijdragen aan het in stand houden of zelfs het verbeteren van biodiversiteit. Ook zijn er steeds meer handvatten voorhanden om concreet invulling te geven aan deze opgave. Denk aan de Groene Agenda, De Levende Tuin, Gebiedslabeling, Operatie Steenbreek, de nieuwe Omgevingswet en Tijdelijke Natuur. Ook is er door RVO een prijsvraag in het leven geroepen om opdrachtgevers te belonen die het beste natuur in hun uitvraag weten in te bedden. Benieuwd naar inspiratie? Kijk dan eens op www.bouwenplusbiodiversiteit.nl

Anna Yudina gaat samen met De Groene Stad een vervolg op haar boek maken!

Groene Stad Plein op Vakbeurs Openbare Ruimte drukbezocht
Op de Vakbeurs Openbare Ruimte sprak Anna Yudina – schrijfster van het dit voorjaar verschenen boek De Groene Stad – over de integratie van natuur in de architectuur. Ze presenteerde tijdens haar drukbezochte Groene Stad lezing inspirerende futuristische projecten die in de komende jaren zullen worden gerealiseerd.
In de stand van De Groene Stad ontstond het initiatief voor een nieuw boek. Samen met stichting De Groene Stad en een aantal bedrijven uit de achterban van De Groene Stad, gaat Yudina werken aan een boek over gerealiseerde projecten. Ze gaat in op voorbeelden van wijken en gebouwen waarin ‘groen’ en duurzaamheid al vanaf een pril stadium een volwaardige plaats kreeg in de planvorming. Eén van de hoofdstukken behandelt de vraag hoe de kennis en ervaring van boom- en vaste plantenkwekers kan worden overgedragen aan architecten, stadsplanners en projectontwikkelaars. Het boek zal naar verwachting in de loop van 2019 verschijnen.
De Groene Stad werkte op de Vakbeurs samen met NL Greenlabel. Het gezamenlijk ingerichte Groene Stad Kennisplein was één van de drukst bezochte delen van deze succesvolle beurs. Dit jaar lag het aantal bezoekers met bijna 6400 ruim 6% hoger dan in 2017. Het aantal exposanten bedroeg ca. 450.
 

Vogelbescherming gaat voor Groen Bouwen

De Groene Stad in gesprek met Merel Roks, vrijwilliger van Vogelbescherming
Niet alleen mensen hebben baat bij een groene omgeving. Ook dieren gedijen beter in het groen dan in een volgebouwde, grijze omgeving. Maar, omdat er toch gebouwd moet worden, kan dat maar het beste op een groene manier gebeuren. Dat vindt ook Vogelbescherming Nederland. De Nederlandse vogels hebben immers enorm baat bij plekken waar ze voedsel vinden, kunnen schuilen en waar zij veilig kunnen nestelen. De Vogelbescherming heeft daarom onlangs een digitale Checklist Groen Bouwen uitgegeven, waarmee bedrijven, organisaties maar ook particulieren kunnen checken hoe vogelvriendelijk hun bouwplannen zijn. Trekker van dit digitaliseringsproject was Merel Roks, als vrijwilliger verbonden aan de Vogelbescherming.
Merel Roks is ‘kantoorvrijwilliger’. Dat houdt in dat zij, vrijwillig en naast haar werk als redacteur bij een ICT bedrijf, één dag per week werkt op de afdelingen Communicatie en Marketing van de Vogelbescherming. Roks: ‘Toen ik een aantal jaar geleden bij Vogelbescherming Nederland kwam stage lopen en er vervolgens een periode ter ziektevervanging bleef werken, vielen de puzzelstukjes op zijn plek. Hier kon ik handen en voeten geven aan mijn ambities voor vogels en de natuur. Tot op de dag van vandaag doe ik dit werk, nu als vrijwilliger, met veel plezier.’
Beschutting en nestgelegenheid
Niet alleen bij nieuwe bouwprojecten en stadsontwikkeling is het belangrijk ruimte te bewaren voor vogels en natuur, maar ook juist bij renovatieprojecten komt de natuur vaak in het geding. Roks: ‘Vogels zien onze huizen als rotsen en nestelen onder dakpannen en in kiertjes. Wanneer we die, in onze ogen ‘slordigheidjes’ glad willen strijken, verliezen zij een belangrijke levensvoorwaarde: beschutting en nestgelegenheid. Ik vind het heel leuk om te zien dat we door inventief te zijn, en in samenwerking met bedrijven uit de bouwsector, oplossingen kunnen bieden die vogels aan nestgelegenheid helpen (zoals bijvoorbeeld Monier met de Vogelvide voor huismussen). Daarbij helpen we mensen aan het plezier van een goede woning en – indirect – het gefluit van vogels in de ochtend!’
De Checklist Groen Bouwen
De Checklist Groen Bouwen is een digitale vragenlijst bestaande uit eenvoudige ja/nee- vragen. Bij aanvang kies je op welk(e) ‘element(en)’ je project van toepassing is: daken, muren, water of groen. Daarna start de vragenlijst, die zich flexibel aanpast op basis van de antwoorden die iemand geeft. Met je eigen ontwerp-, bouw- of renovatieproject in gedachten, beantwoordt je de vragen die op jouw situatie van toepassing zijn. Aan het eind van de vragenlijst stelt de website een advies op maat samen, met links naar bronnen die bij de uitvoering van je project kunnen helpen, algemene informatie over de vogelsoort die je ruimte biedt, en belangrijke aandachtspunten op het gebied van wetgeving.
Roks vertelt: ‘Voordat we aan de ontwikkeling van de digitale Checklist begonnen, bestond er al een papieren variant. Deze was in 2009 ontwikkeld door Jip Louwe Kooijmans, in samenwerking met BAM utiliteitsbouw regio Utrecht. De wens om deze checklist ook digitaal beschikbaar te maken bestond al langer, omdat hij dan veel toegankelijker zou zijn en voortdurend op de ontwikkelingen in de branche (bouwwereld en natuurbescherming) aangepast kon worden. Ons streven is overigens om de lijst in de loop van de tijd verder te ontwikkelen en ook andere soortgroepen dan vogels op te nemen. Nu al maken we een uitstapje naar de vleermuizen.’
Doelgroepen

De Checklist is gericht op gebruik door bedrijven en organisaties die actief zijn binnen de bouwsector of bijvoorbeeld grond en gebouwen beheren. Denk daarbij aan bouwondernemers en architecten, maar ook aan gemeenten en woningbouwverenigingen. De website is echter ook goed te gebruiken voor particulieren die graag iets willen doen om hun huis en directe woonomgeving aantrekkelijker te maken voor vogels.
Roks vindt het leuk om te zien dat mensen positief verrast zijn wanneer ze ontdekken dat Vogelbescherming Nederland dit soort hulpmiddelen voor de bouw aanbiedt. ‘Ik heb een keer voor Vogelbescherming op de BouwRAI gestaan. Men verwachtte ons daar niet en de meest gehoorde vraag was dan ook: “Wat doen jullie hier?” Als ik vervolgens mijn verhaal vertelde, was bijna iedereen oprecht enthousiast.’ Dat bewijst echter ook gelijk de noodzaak van het werk van Vogelbescherming: inventariseren of beschermde (vogel)soorten in het geding zijn bij een bouw- of renovatieproject is in Nederland namelijk verplicht. Roks: ‘De mogelijkheden om een oplossing voor deze soorten te bieden – zoals vervangende nestgelegenheid als deze verloren gaat bij de werkzaamheden -, zijn bij een deel van de doelgroep niet of nauwelijks bekend.
Investeer daarom in natuur!
Met de Checklist beoogt de Vogelbescherming meer aandacht te creëren voor het belang van vogels en natuur in onze leefomgeving. De aanwezigheid van vogels is namelijk een goede indicator voor een gezonde leefomgeving. Mensen in een stad met meer natuur zijn gezonder, gelukkiger, gaan met meer plezier naar hun werk en vastgoed is er meer waard. ‘Investeer daarom in groen, ook als je het niet alleen voor de vogels wilt doen!’ is wat ik iedereen het liefst zou willen meegeven.
Idealiter zou Vogelbescherming zien dat iedereen die werkzaamheden aan gebouwen gaat uitvoeren, of met gebiedsontwikkeling en bouwprojecten bezig is, vooraf checkt welke toevoegingen er voor vogels gemaakt kunnen worden. Zodat bij wijze van spreken de gierzwaluwstenen nog ingetekend kunnen worden in de ontwerpen van de architect. Roks: ‘Het mooist zou natuurlijk zijn dat het een automatisme gaat worden om de checklist er bij te halen. Dan is ons werk geslaagd!’
 
Meer informatie over vogelvriendelijk bouwen? De Vogelbescherming staat volgende week tijdens de Week van de Bouw (9 t/m 13 februari) op de Bouwbeurs in Utrecht.
 
Foto: Vogelbescherming